Een heilige of een symbool voor alles wat fout is?

In de aanloop naar de premiere van Fondly noemde Bill T. Jones (59) Abraham Lincoln ‘de enige blanke van wie ik in mijn jeugd onvoorwaardelijk mocht houden’. “Als jonge Afro-Amerikaan zag ik hem als een heilige”, zegt hij nu, twee jaar later, over de telefoon vanuit New York. “Maar naarmate ik opgroeide, snapte ik wel dat dat niet het geval kon zijn. Zeker de laatste jaren wordt hij ook als een tiran afgeschilderd, als een symbool voor alles wat fout is aan de Amerikaanse politiek, als degene die de lont van de bom onder de Burgeroorlog aanstak, die aan honderdduizenden mensen het leven zou kosten. Zijn Emancipatieproclamatie leidde weliswaar tot de afschaffing van de slavernij in de noordelijke staten, maar het zou na de moord op hem, in 1865, nog bijna honderd jaar duren voordat er, met de Civil Rights Act uit 1964, een einde zou komen aan de Amerikaanse Apartheid.”

Voor de zwarte en – ook in zijn werk – zeer politiekbewuste en maatschappelijk geengageerde Jones moet de opdracht om een voorstelling ter gelegenheid van de tweehonderdste geboortedag van Lincoln te maken een kolfje naar zijn hand zijn geweest. Toch moest hij wel even nadenken toen het prestigieuze Ravinia Festival hem daartoe in 2007 uitnodigde. “Er zijn meer dan 15.000 biografieen over Lincoln verschenen en talloze documentaires aan hem gewijd. Wat moest ik daar nog aan toevoegen? En kon ik dat wat ik voelde en over wilde brengen via een lyrisch medium als dans voor het voetlicht krijgen?” Dat hij na enige bedenktijd toch ja zei, komt, zegt Jones, “omdat ik realiseerde dat het festival mij niet gevraagd had om een werk over een groot man te maken, maar een werk in reactie op de nalatenschap van een groot man.”

Universele thema’s
Fondly is dan ook geen gedanste biografie. Het is een poetische, uiterst gelaagde, nu eens serieuze, dan weer ironische reflectie op hoe het Amerikaanse volk Lincoln ziet en, vooral, wat hij mensen vandaag de dag nog te zeggen heeft. “Een van de bronnen die ik tijdens het maakproces heb aangewend, was een kinderboek over hem, een gesimplificeerd ‘heldenverhaal’ dat wij gebruiken om een voorbeeld aan onze kinderen te stellen.” De mens Lincoln wordt in Fondly weliswaar ook belicht, in scenes over bijvoorbeeld zijn werk als advocaat, zijn houding ten opzichte van de slavernij, en de manier waarop hij met zijn vrouw Mary Todd op sentimentele folksongs danste. Maar, zegt Jones, de voorstelling gaat over nog zo veel meer: “Over universele thema’s als goed en kwaad, over onze houding ten opzichte van oorlog, over de rol van de overheid, over onze waarden en omgang met economie, religie, klasse- en cultuurverschillen.” Jones heeft daarbij gebruik gemaakt van de persoonlijke ervaringen van zijn dansers en acteurs, met als gevolg dat ook hun verhalen in Fondly zijn verweven. Wat de voorstelling over Jones zelf zegt, laat de choreograaf liever aan zijn publiek over, maar, zegt hij, vrijelijk Picasso citerend: “Wanneer je een portret van een onderwerp maakt, kun je als kunstenaar nooit op meer hopen dan dat je een portret van jezelf maakt.”

Spiegel en spektakel
Niet toevallig refereert Fondly (de titel is ontleend aan een zin uit Lincolns tweede inaugurele rede: ‘Fondly do we hope, fervently do we pray, that this mighty scourge of war may speedily pass away’) ook in sterke mate aan de huidige politieke situatie in de Verenigde Staten: Jones maakte de voorstelling tijdens de verkiezingscampagne van Obama. “Obama haalde Lincoln in zijn inaugurele reden aan. Net als zijn legendarische voorganger kwam ook hij in een sterk verdeeld Amerika aan de macht, en ook hij had de enigszins naieve gedachte te kunnen zorgen voor verbroedering.” Jones is, zegt hij, nog steeds een fan, maar: “Ik zou willen dat Obama controversieler was, militanter, verbetener.” Jones ziet de Lincoln-tijd als een spiegel voor de wereld van nu. “Je zou kunnen zeggen dat in Amerika, en in grote delen van de rest van de wereld, sprake is van een onverklaarde (burger)oorlog. Een oorlog die gaat over macht, over culturen en religies, over onze waarden op tal van fronten.

Vrijwel iedereen lijkt tegenwoordig achterdochtig, velen lijken op het punt te staan de wapens op te nemen.” Maar, zegt Jones, Fondly is niet overwegend een politiek pamflet. “Het is ook een spektakel, een prachtig vormgegeven, weelderig spektakel waarin dans, muziek – van Mendelssohn tot gospel tot rock-’n-roll – en tekst hand in hand gaan.” Een spektakel dat ook niet-Amerikanen hevig weet te beroeren, zoals bleek bij voorstellingen in Italie en Frankrijk. “Mensen die mijn eerdere werk kennen, zijn soms”, zegt Jones, “verbaasd over Fondly. Met name over de ‘grandeur’ die eruit de spreekt, de ‘grandeur’ van Washington in de negentiende eeuw. Maar zij hebben denk ik gemist dat een deel ook ironisch is bedoeld.”

Zenuwslopend
Ook Body Against Body, de tweede productie die Jones en zijn Bill T. Jones/Arnie Zane Dance Company op het Holland Dance Festival presenteren, houdt verband met de geschiedenis. Maar dan met Jones’ eigen geschiedenis en die van zijn in 1988 aan de gevolgen van aids overleden partner Arnie Zane. “De productie omvat een selectie van de duetten die Arnie en ik in de jaren tachtig dansten. Wij deden in die tijd compleet ons eigen ding. Soms leek wat we deden op een vaudevillenummer, de andere keer was het sterk minimalistisch, dan weer ontleenden we elementen aan het klassieke ballet, aan het postmodernisme of zelfs aan dada. Het was hoe dan ook zeer persoonlijk, Arnie en ik waren continu bezig dans te heroverwegen, te deconstrueren en te herschikken.”

Na de dood van Zane verdwenen de duetten lange tijd van het repertoire totdat critica Deborah Jowitt van The Village Voice tegen Jones zei dat hij ‘moest ophouden om met zijn verdriet deze werken in de weg te zitten’. Nu worden ze uitgevoerd door een jonge generatie dansers, wat, zegt Jones, “zenuwslopend is, maar tegelijkertijd ook veel voldoening geeft.” Hoewel de werken destijds – gedanst door de grote, Afro- Amerikaanse Jones en de kleine Joods-Italiaanse Zane – regelmatig als raciaal statement dan wel als homo-erotiek beschouwd werden, was dat geenszins de bedoeling van de makers. “Ik benadruk dat nog eens door ze nu door wisselende koppels te laten uitvoeren, soms man/vrouw, soms twee vrouwen, soms zwart, soms wit.” Wat de duetten volgens Jones nog altijd zo fascinerend maakt, is dat de beweging erin op een heel beeldende en analytische manier (‘Arnie was tevens fotograaf’) in de ruimte is geplaatst, waarbij het – mede door contactimprovisatie geinspireerde – samenspel tussen de dansers veel verder gaat dan het traditionele ‘partneren’. “Ook voor dansers van nu blijkt dat nog een hele tour de force.”

Foto: Christina Lane

Fondly De We Hope... Fervently Do We Pray is te zien op 4 en 5 februari in het Lucent Danstheater!